زانو یکی از آسیب پذیرترین مفاصل بدن است. این مفصل تحت فشار زیادی قرار داشته و مراقبت خوبی از آن به عمل نمیآید. بنابراین شیوع بالای زانودرد طبیعی است. در اکثر موارد زانودرد در اثر آسیب یا بیماری ایجاد شده ولی ممکن است در برخی از موارد نتوان علت ایجاد درد را تشخیص داد.
در این مرحله باید علائم را تحت نظر داشته، با پزشک مشورت کرده و این احتمال را در نظر بگیرید که زانودرد شما منشأ عصبی دارد. این مشکل نیازمند درمان حرفهای بوده و باید به خوبی با پزشک خود همکاری کنید.
زانودرد عصبی
سیستم عصبی در سراسر بدن ما وجود دارد و همانند دیگر اعضا، ممکن است در معرض فشار یا ضربه قرار گرفته و آسیب ببیند که منجر به درد میشود. عضلات اطراف زانو با اعصابی که به پایین ستون فقرات متصل هستند، ارتباط دارند و در صورت آسیب به این اعصاب، علایمی مانند درد متناوب در ناحیه کمر، گرفتگی همسترینگ، ضعف عضلات لگن و چهارسر ران و یا ایجاد پین و سوزش در کف پا مشاهده میشود.
زانودرد در اثر سیاتیک
عصب سیاتیک چیست؟ سیاتیک طولانیترین و بزرگترین عصب در بدن انسان است. این عصب از پایین ستون فقرات به داخل پاها رفته و تا انگشتان پا ادامه پیدا میکند و عصب دهی زانو را نیز برعهده دارد. قطر این عصب به اندازهی یک انگشت بوده و بسیار بزرگ است. به دلیل اندازهی بزرگ آن، این عصب در خطر آسیب قرار داشته و ممکن است باعث درد بیمار شود. دو ریشهی این عصب از بخش لامبار ستون فقرات و سه ریشهی آن از قسمت ساکرال خارج میشوند.
درد سیاتیک در اثر التهاب و فشار بر روی اعصاب در کمر ایجاد میشود. با وجود اینکه آسیب مستقیم عصب سیاتیک شایع نیست، واژهی سیاتیک به دردی گفته میشود که از پایین کمر تا پاها کشیده شود. این درد ممکن است در یک طرف یا هر دو طرف بدن ایجاد شده که به موقعیت آسیب یا فشار بر روی عصب سیاتیک بستگی خواهد داشت.
اگر عصب سیاتیک شما باعث زانودرد شده باشد احتمالاً همه یا برخی از علائم زیر را تجربه خواهید کرد:
- خالی کردن زانو به هنگام ایستادن یا راه رفتن
- درد مبهم یا تیرکشنده، پاراستزی و یا احساس گرما در زانو
- عدم توانایی زانو برای تحمل وزن
- ضعف به هنگام صاف کردن پا
درمان زانودرد سیاتیکی بسته به علت آن متفاوت خواهد بود. با این حال کاهش فشار از روی عصب سیاتیک معمولاً به عنوان قدم اول در نظر گرفته میشود.
برخی از افراد در خطر بیشتری برای زانودرد سیاتیکی قرار دارند به خصوص اگر سابقهی آسیب به ستون فقرات یا کمر را داشته باشند. بعضاً درد سیاتیک در اثر سالخوردگی و یا برخی بیماریهای خودایمنی مثل دیابت و استئوآرتریت ایجاد میشود.
افرادی که بی تحرک بوده یا اضافه وزن دارند و همچنین افرادی که سیگار میکشند یا عضلات مرکزی ضعیفی دارند در خطر بیشتری برای ابتلا به درد سیاتیک قرار میگیرند. شدت درد سیاتیک بدون توجه به علت بروز میتواند از ملایم تا ناتوان کننده متفاوت باشد بنابراین درمان این عارضه برای لذت بردن مجدد از زندگی ضروری خواهد بود.
زانودرد مربوط به ستون فقرات
ریشههای عصبی که احساس درد پاها را مخابره میکنند در پایین کمر قرار گرفتهاند. بعضاً با افزایش سن و یا ضربه ممکن است دیسکهای بین مهرهای تخریب شده و دچار فتق شوند که باعث فشار بر روی این اعصاب خواهد شد.
زمانی که این مشکل ایجاد میشود عصب تحت فشار قرار گرفته و سیگنال درد ارسال میکند. محل احساس درد به محل بروز فتق بستگی خواهد داشت.
شدت درد به میزان فشار دیسک بر روی عصب بستگی خواهد داشت. اعصابی که زانو را عصب دهی میکنند از مهرههای دوم، سوم و چهارم لامبار ریشه میگیرند.
در صورتی که فتق دیسک، خار استخوانی یا آرتروز مفصل در مهرههای دوم، سوم و چهارم باعث فشار بر روی اعصاب میشود، درد ارجاعی معمولاً در ناحیه زانو احساس میشود. درد ارجاعی به دردی اطلاق میشود که محل احساس آن با علت بروز متفاوت است. این درد به دلیل ارسال سیگنالهای درد از طریق شبکهای از اعصاب حسی ایجاد میشود.
آسیب عصب پرونئال
عصب پرونئال در خارج و پایین زانو قرار دارد و بخشهایی از ساق، کف و انگشتان پا را عصب دهی میکند. آسیب به این عصب باعث ضعف، بی حسی و درد شده و ممکن است بلند کردن کف پا را برای فرد دشوار کند.
ممکن است این عصب در اثر موارد زیر آسیب ببیند:
- شکستگی پا
- آسیب به زانو
- جراحی پا یا زانو
- آسیب به مچ پا
فشار بیش از حد بر روی این عصب در اثر موارد زیر نیز میتواند مشکلاتی را ایجاد کند:
- نشستن با حالت نامناسب
- گچ گرفتن تنگ پا
- لخته، تومور و تودههای دیگر
تشخیص
در طی معاینهی فیزیکی پزشک شما احتمالاً اقدامات زیر را انجام خواهد داد:
- بررسی زانو از نظر تورم، درد، حساسیت به لمس، گرما و کبودی
- بررسی دامنه حرکتی ساق پا
- فشار دادن یا کشیدن مفصل به منظور بررسی پایداری ساختارهای زانو
تصویربرداری
در برخی از موارد ممکن است پزشک تستهای زیر را درخواست کند:
- گرافی با اشعه ایکس. ممکن است پزشک در ابتدا گرافی ساده برای شما درخواست کند که با کمک آن میتوان شکستگی استخوانها و بیماریهای دژنراتیو مفاصل را تشخیص داد.
- سی تی اسکن. در این روش با تابش اشعه ایکس از جهات مختلف میتوان تصاویر مقطعی از داخل بدن ایجاد کرد. سیتیاسکن میتواند به تشخیص مشکلات استخوانی و شکستگیهای ریز کمک کند. نوع خاصی از سیتیاسکن میتواند نقرس را در زمانی که مفصل ملتهب نیست تشخیص دهد.
- سونوگرافی. در این تکنولوژی از امواج صوتی برای ایجاد تصاویر آنی از بافت های نرم داخل و اطراف زانو استفاده میشود. ممکن است پزشک زانوی شما را در جهات مختلف حرکت داده و مشکلات مختلف را بررسی کند.
- اسکن MRI. در این روش از امواج رادیویی و یک آهنربای قدرتمند برای ایجاد تصاویر سه بعدی از داخل زانو استفاده میشود. این روش برای تشخیص آسیب بافت های نرم مثل رباط، تاندون، غضروف و عضلات بسیار کارآمد است.
آزمایش خون
اگر پزشک شما شبهاتی در مورد عفونت یا التهاب دارد، احتمالاً برای شما آزمایش خون تجویز میکند و در برخی موارد ممکن است از آرتروسنتز نیز استفاده کند. در این روش، مقدار کمی از مایع مفصلی با استفاده از سرنگ از داخل زانو گرفته میشود و برای آنالیز به آزمایشگاه ارسال میشود.
درمان پزشکی
نمیتوان زانودرد را به شکل درمان نشده رها کرد به خصوص اگر درد منشأ عصبی داشته باشد. پس از تشخیص علت درد، روش درمانی مناسب به شما پیشنهاد داده خواهد شد. روش درمانی مورد استفاده برای هر مورد متفاوت بوده ولی میتوان از روشهای مختلفی استفاده کرد.
فیزیوتراپی
در بسیاری از برنامههای درمانی محافظه کارانه، فیزیوتراپی به کار میرود به خصوص در مواردی که درد شدید بوده و نیازمند درمان طولانی مدت باشد. فیزیوتراپیست میتواند تمرینات و روشهایی را برای تسکین زانودرد به شما آموزش دهد. او همچنین شما را برای عود درد در آینده آماده کرده و وضعیت کلی بدن شما را تقویت میکند تا بتوانید به فعالیتهای روزمرهی خود ادامه دهید.
رادیوفرکوئنسی ابلیشن
در این روش از تجهیزات خاصی برای تسکین درد مفاصل و دردهای عصبی استفاده میشود. این روش کم تهاجمی بوده و میتواند به سرعت و به شکل طولانی مدت درد را تسکین دهد.
در این روش متخصص درد، سوزنهایی را با دقت زیاد بر روی اعصاب ایجاد کنندهی درد قرار داده و با استفاده از گرما، عصب را میسوزاند. این کار باعث تداخل در ارسال سیگنال شده و به طور طولانی مدت درد را تسکین میدهد.
تزریق کورتیکواستروئید
تزریق کورتیکواستروئید میتواند التهاب را کاهش داده و فشار وارد شده بر روی عصب را کمتر کند. این روش یکی از کم تهاجمیترین روشهای موجود برای درمان درد عصبی زانوست.
جراحی
پزشک قادر است با انجام عمل جراحی، شکستگیها را ترمیم و تومورها را بردارد. عمل جراحی معمولاً زمانی انجام میشود که تغییرات ساختاری در بدن وجود داشته باشد و نیاز به اصلاح آنها باشد. همچنین، در صورتی که روشهای درمانی دیگر تأثیربخش نباشند، جراحی میتواند برای کاهش درد ناشی از آسیبهای اسکلتی-عضلانی یا فشار بر روی اعصاب استفاده شود.
این جراحیها معمولاً توسط متخصص ارتوپدی انجام شده و ممکن است با هدف بازسازی، افزایش پایداری و یا تعویض مفصل انجام شوند.
درمان خانگی
این روشها میتوانند تا زمان مراجعه به پزشک و استفاده از برنامهی درمانی تجویز شده درد شما را کاهش دهند. در اکثر موارد این روشها درمان قطعی نبوده ولی میتوانند به بهبود شما کمک کنند.
داروهای مسکن بدون نسخه
مسکنهای به کار رفته برای تسکین زانودرد میتوانند داروهای بدون نسخه یا تجویزشده توسط پزشک باشند. برای تسکین درد زانو میتوان از شل کنندههای عضلانی و یا داروهای آنتی نوروپاتی استفاده کرد. بعضاً از کرمهای مسکن نیز استفاده میشود. هر دارویی که التهاب را کاهش دهد (مثل ایبوپروفن و ناپروکسن) میتواند علائم شما را تخفیف دهد.
گرما و سرما
استفاده از کمپرس سرد یا گرم به مدت 15 تا 20 دقیقه میتواند علائم را تسکین دهد. اگر حس اندام را از دست دادهاید باید مراقب سرمازدگی یا سوختن پوست خود باشید. اگر کمپرس سرد فشار زیادی بر روی عصب وارد کند میتواند باعث تشدید علائم شما شود.
کفش طبی
اگر راه رفتن شما در اثر عدم توانایی برای خم کردن پا دچار مشکل شده است میتوانید از کفشهای طبی استفاده کنید. این کفشها کف پای شما را در وضعیت مناسبی برای راه رفتن نگه میدارند.
مدیریت وزن
اضافه وزن و چاقی باعث فشار بر روی مفاصل زانو میشوند. به گفتهی انجمن آرتروز هر 5 کیلوگرم اضافه وزن باعث وارد شدن 7.5 تا 25 کیلوگرم فشار اضافه به مفاصل خواهد شد. اگر زانودرد دارید و وزن شما بالاست پزشک میتواند یک وزن ایده آل برای شما تعیین کرده و به شما برای رسیدن به آن کمک کند. این کار با رژیم غذایی و ورزش انجام خواهد شد.
ماندگاری زانودرد عصبی چقدر است؟
مدت زمان بهبودی به آسیب وارد شده بستگی خواهد داشت. همچنین برخی از افراد به طور طبیعی سریعتر از دیگران بهبود پیدا میکنند.
در دورهی نقاهت از پزشک خود بخواهید تا فعالیتهایی را به شما معرفی کند که باعث تشدید زانودرد نمیشوند. برای مثال میتوان از شنا یا دیگر ورزشهای هوازی سبک استفاده کرد.
به هیچ وجه عجله نکنید و تا زمانی که نشانههای زیر را ندیدهاید به سطح فعالیتی عادی خود بازنگردید:
- عدم احساس درد به هنگام خم و راست کردن زانو
- عدم احساس درد به هنگام راه رفتن، دویدن و پریدن
- قدرت برابر زانوی آسیب دیده با زانوی سالم
سخن آخر
با وجود اینکه ورزش، رژیم غذایی سالم و اقدامات دیگر میتوانند خطر بروز زانودرد عصبی را کاهش دهند، در برخی از موارد مثل عارضههای نخاعی و سیاتیک شما با عوارض جانبی یک مشکل دیگر روبرو هستید.
بنابراین بهتر است بدن خود را آماده کرده، تمرینات خود را انجام داده، از یک رژیم غذایی سالم استفاده کرده و به محض اینکه احساس کردید زانودرد شما از کنترل خارج شده و یا به درمان پاسخگو نیست به پزشک مراجعه کنید.
سؤالات متداول
آیا کمردرد میتواند باعث زانودرد شود؟
بله، در واقع کمردرد میتواند تأثیر زیادی بر الگوی راه رفتن شما داشته و فشار زیادی به زانوها وارد کند. به علاوه ریشههای عصبی که عصب دهی پاها را برعهده دارند در کمر قرار گرفتهاند. اگر ستون فقرات شما دچار تورم شده و یا مشکل دیگری مثل فتق دیسک بر روی ریشههای عصبی فشار وارد کند ممکن است دچار درد تیرکشنده و شدیدی در پاها و زانوهای خود شوید.
آیا سیاتیک میتواند باعث زانودرد شود؟
بله، عصب سیاتیک که یکی از اعصاب نخاعی است از ستون فقرات تا پاها کشیده شده است. درد سیاتیک از کمر تا پاها تیرکشیده و ممکن است در زانو نیز احساس شود. این بیماری معمولاً علت زمینهای دیگری مثل دژنراسیون عصبی یا آسیب فیزیکی خواهد داشت.
آیا آرتروز زانو، ضربه به زانو و یا عمل تعویض مفصل زانو میتوانند باعث کمردرد شوند؟
بله، این انتقال درد به صورت دوجهته انجام میشود. دررفتگی کشکک زانو، پارگی رباط صلیبی و آرتروز زانو همگی میتوانند الگوی راه رفتن شما را تغییر دهند. بدین ترتیب فشار بیشتری بر روی کمر برای اصلاح این الگو وارد خواهد شد.
آیا کمردرد میتواند باعث درد زانو و لگن شود؟
بله. کمردرد نه تنها میتواند به زانوهای شما منتشر شود بلکه میتواند به مفاصل ران و حتی مچ پاها نیز کشیده شود. تغییر الگوی راه رفتن بر همهی اجزای بدن که در حرکت شما دخیل هستند فشار وارد میکند.
آیا کمردرد میتواند باعث ورم زانو شود؟
بله. ممکن است زانوها در اثر فشار ملتهب شده و عارضههایی مثل استئوآرتریت نیز در آنها تشدید شود. میتوانید با استفاده از کمپرس سرد و مسکنهای بدون نسخه مثل ایبوپروفن و ناپروکسن به کاهش ورم کمک کنید.
آیا زانودرد به شکل خود به خودی برطرف میشود؟
زانودرد ناشی از آسیبهای خفیف ممکن است به طور خود به خودی برطرف شده و نیازی به درمان نداشته باشد. با بهبود آسیب درد نیز کاهش خواهد یافت. اگر درد بیش از چند هفته باقی مانده باشد بهتر است برای درمان به پزشک مراجعه کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
آستانهی تحمل درد در هر فرد متفاوت است. اگر زانوی شما ضربه خورده و متورم شده است باید به پزشک مراجعه کنید. حتی در صورت برطرف شدن تورم لازم است زانوی شما تحت بررسی بیشتر قرار بگیرد؛ چراکه ممکن است ساختارهای داخل زانو آسیب دیده باشند.
